Journey in Life: 11/03/16

Thursday, November 3, 2016

Báo chí ở Nhật Bản: Bắt được rồi nhé!

Asahi Shimbun. Photo courtesy Kentaro IEMOTO.

Một chuỗi sai lầm hủy hoại tờ báo hàng đầu.

Nguyên tắc của nghề làm báo ở một vài nguồn tin là cứ có ba ví dụ thì hẳn là một câu chuyện đáng tin cậy. Tờ Asahi Shimbun, tờ báo trung tả hàng đầu Nhật Bản, với tổng số phát hành 7,3 triệu bản, đang vật lộn để cứu vãn danh tiếng của mình sau khi giảm một phần ba số lượng bản phát hành. Ngày 14 tháng 9, chính tờ báo đã thừa nhận rằng họ đã ngụy tạo cuộc phỏng vấn với ông chủ của công ty game Nintendo. Tháng 8 và tháng 9 này, tờ báo đã rút lại hai bài báo quan trọng hơn. Bài đầu tiên là về vấn đề “phụ nữ giải khuây”, những phụ nữ bị buộc làm gái mại dâm cho quân đội Nhật trong thời chiến. Bài thứ hai là về thảm họa tại nhà máy hạt nhân Fukushima Dai-ichi vào năm 2011. Điều đáng lo ngại là tờ Asahi, một trong những nhật báo ảnh hưởng nhất Nhật Bản, sẽ phải hạ giọng trong tương lai.

Phe cánh hữu lớn tiếng của Nhật Bản đang hả hê trước khó khăn này của tờ báo. Một nhóm các tạp chí có tư tưởng bảo thủ đã liên tiếp công kích tờ Asahi trong nhiều tháng về vấn đề nô lệ tình dục thời chiến. Bắt đầu từ những năm 1980, tờ báo này đã công bố hàng chục câu chuyện dựa trên lời kể của một cựu chiến binh trong quân đội hoàng gia, Seiji Yoshida. Ông kể lại việc mình đã vây bắt phụ nữ cho các nhà thổ quân đội ở nông thôn Hàn Quốc trong năm 1943-1944. Lời kể của ông bị nghi ngờ, và vào năm 1997, tờ Asahi Shimbun cho biết họ không thể xác minh được câu chuyện đó. Tại thời điểm đó, Takaaki Mizuno, một cựu phóng viên của Asahi, cho biết cánh nhà báo biết rất rõ điều đó có nghĩa là gì, "nhưng không thể có lời giải thích rõ ràng cho độc giả.”

Đầu não của tờ báo được thanh lọc một cách từ từ và đau đớn, sau khi những người liên quan tới việc biên tập câu chuyện đã ra đi. Ngày 11 tháng 9, ban giám đốc tòa soạn đã xin lỗi trên truyền hình. Người biên tập loạt bài cũng bị sa thải. Ngay cả thủ tướng Shinzo Abe cũng can thiệp. Ông nói, Asahi nên giải thích những sai lầm của mình về vấn đề phụ nữ giải khuây với thế giới. Các thành viên cánh hữu trong Đảng Dân chủ Tự do (LDP) của ông đang (một lần nữa) kêu gọi sửa đổi một tuyên bố của chính phủ vào năm 1993, thừa nhận trách nhiệm của Nhật Bản đối với vấn đề phụ nữ giải khuây. Bất chấp sự thật lịch sử rõ ràng rằng quân đội hoàng gia Nhật Bản đã ép buộc gái mua vui, tuyên bố này vẫn không thay đổi.

Sai lầm của Asahi trong vụ Fukushima Dai-ichi lại có vẻ khó hiểu hơn. Vào tháng 5, họ tuyên bố rằng những công nhân hoảng loạn đã bất tuân mệnh lệnh và chạy trốn khỏi nhà máy hạt nhân đang bị tê liệt. Trên thực tế, họ chỉ đơn thuần nhầm lẫn về các hướng dẫn, theo như lời kể mới được công bố gần đây của cố quản lý nhà máy Dai-chi. Trong chương trình về công ty Nintendo mà Asahi đã dàn dựng thành một cuộc phỏng vấn, một vài câu bình luận của vị giám đốc điều hành công ty đã được đưa lên mạng.

Một cựu biên tập viên cao cấp của tờ báo nói rằng Asahi Shimbun bây giờ sẽ phải vật lộn để vượt qua những khó khăn này. Nếu có thêm nhiều sự việc được làm sáng tỏ khác, ông nói, nhiều độc giả có thể bỏ rơi tờ báo. Đối thủ cánh hữu của họ, tờ Yomiuri Shimbun, đã nắm lấy cơ hội. Tờ báo có số bản phát hành nhiều nhất thế giới (với 9,2 triệu bản in) đã phát tờ rơi tới độc giả của Asahi liệt kê các lỗi của đối thủ trong vấn đề “phụ nữ giải khuây” và còn kèm một đường dây nóng để độc giả bỏ Asahi mà theo dõi họ.

Những sai lầm của Asahi xảy ra ở đất nước nơi là một trong những thành trì cuối cùng còn niềm tin vào ngành báo. Người Nhật Bản đặt nhiều niềm tin vào các tờ báo hơn là các quan chức địa phương, toà án hoặc cảnh sát. Ngay cả trong thời đại internet, các tờ báo giấy chủ chốt vẫn được gửi tới hòm thư của độc giả. Kaori Hayashi của Đại học Tokyo cho biết, công chúng Nhật nghĩ về báo chí như một lực lượng phục vụ trung thành với đất nước và xã hội. Điều này càng khiến giới truyền thông phục tùng chính quyền.

Tuy nhiên, Asahi đã bạo dạn hơn các tờ báo khác. Những năm qua, tờ báo này đã tố cáo nhiều vụ bê bối chính trị lớn. Nó đã không mù quáng trung thành với hệ thống kisha, tức câu lạc bộ ký giả. Ở đây, chính các tổ chức truyền thông lại hạn chế các nhà báo (không chính thống) được tiếp cận tới các Bộ và các cơ quan chính quyền khác. Khi biên niên sử về cuộc đời Thiên hoàng Hirohito được công bố, chỉ các nhà báo trong kisha của cơ quan nội chính hoàng gia mới được phép tiếp cận tài liệu này, bất chấp tính hấp dẫn trên toàn cầu của cuốn sách. Cả câu chuyện về những phụ nữ giải khuây hay những thông tin mới về vụ Fukushima của tờ Asahi đều không thể khai thác được từ các kisha kia.

Asahi Shimbun giờ đây có lẽ sẽ tăng trưởng chậm hơn. Các vụ bê bối này đã cho ta thấy cách cư xử của một công ty Nhật điển hình hay sự bảo thủ trong phân cấp thứ bậc của các cơ quan nhà nước. Một lý do chính làm Asahi mất nhiều thời gian mới thừa nhận ngụy tạo những câu chuyện về phụ nữ giải khuây là vì các nhà báo liên quan đã thăng tiến nhờ chính các cấp bậc và quyền lực họ có trong tay. Rốt cuộc cánh nhà báo cũng chẳng khác quan chức là mấy.

Vương Thảo
The Economist

Hội chợ Masterpiece: Năm thứ sáu may mắn

BT ArtBox project celebrating 25 years of Childline. Photo courtesy Dave Catchpole.

Hội chợ Masterpiece (Kiệt tác) cuối cùng cũng trở thành điểm nhấn không thể thiếu trong mùa nghệ thuật diễn ra vào hè hằng năm tại London sau khi hội chợ nghệ thuật và đồ cổ Grosvenor House kết thúc những năm dài hoạt động vào năm 2009. Với hơn 150 đơn vị quốc tế tham gia, hội chợ Masterpiece năm thứ sáu với những tác phẩm nghệ thuật mới và cũ, đồ cổ, đồ trang sức, đồ gốm, các sản phẩm nghệ thuật và thiết kế, đã thu hút một lượng khách lớn chưa từng có. Buổi tổng duyệt diễn ra vào ngày 24 tháng 6 có tới gần 9.000 khách tham quan, tăng 26% so với năm ngoái, và những ngày tiếp theo trong tuần, con số còn tăng nhiều hơn thế với tổng cộng 40.000 khách.

Quyết định của Ban tổ chức khi đẩy ngày khai mạc hội chợ lên sớm, sát với Tuần lễ Nghệ thuật London (diễn ra từ ngày 3 – 10/7) và trùng ngày với buổi đấu giá Old Master chứng tỏ là một quyết định đúng đắn. Sam Fogg, một nhà kinh doanh các tác phẩm nghệ thuật thời Trung cổ, trước đó quyết định sẽ không tham dự hội chợ nữa, đã quay trở lại vào năm nay và cho biết ông đã bán được cả chục tác phẩm chỉ trong vài ngày đầu của hội chợ. Theo ghi nhận của các đơn vị triển lãm thì đây là lần đầu tiên hội chợ thu hút một số lượng lớn các nhà sưu tập và các giám đốc bảo tàng từ khắp châu Mỹ, châu Âu lục địa và châu Á như vậy.

Hội chợ thuận lợi hơn nhờ quyết định giảm số nhà kinh doanh các mặt hàng xa xỉ tham gia hội chợ. Ban đầu, sự hiện diện của họ được mong sẽ thu hút giới thượng lưu mua sắm và chi tiền cho cả những tác phẩm nghệ thuật. Nhưng hầu hết những vị khách này lại chỉ đi xem hàng và những nhà sưu tập thực sự cuối cùng lại trở thành người săn tìm kho báu trong một rừng túi xách và váy áo. Năm nay, những xe đua, rượu sâm banh và dương cầm đã bị cho ra rìa, tuy nhiên gian hàng do Faberge tài trợ vẫn ở đó - một điểm sơ suất nhỏ. Công ty nổi tiếng này của Nga đã đóng cửa vào năm 1918, và người chủ hiện tại của thương hiệu chỉ mới bước chân vào ngành trang sức. Các gian hàng không bán các sản phẩm và cũng không bị kiểm tra nhưng các nhà triển lãm thì có. Nếu bị kiểm tra thì những món trang sức hiện đại của Faberge có lẽ đã không qua cửa được.

Nhìn chung, hội chợ đã có những bước tiến to lớn và những nhà triển lãm đã mang tới đây nhiều tác phẩm tuyệt vời. Kraemer từ Paris và De Backker từ Hà Lan đã có bài trình bày đặc biệt hấp dẫn. Công ty Kraemer, nhân dịp kỷ niệm 140 năm là chuyên gia trong lĩnh vực nội thất thế kỷ 18, đã dành niềm kiêu hãnh này cho một đồ vật đẹp như cổ tích: chiếc xe ngựa to chỉ cỡ một cốc bia, bên trong có lót một lớp nhung và được gắn những bức chạm khắc gỗ tinh tế. Sẽ có một chú dê trắng kéo xe và đưa vị hoàng tử trẻ tuổi băng qua vườn thượng uyển của cung điện. Với 1,1 triệu bảng Anh, một cô bé hay cậu bé thời nay có thể sở hữu món đồ này cho riêng mình. De Backker lại đem tới một bầu không khí khác, với gian trưng bày một tác phẩm đặc biệt: đôi cánh cửa gỗ Tây Ban Nha được chạm thô từ thế kỷ 15 (giá 27.500 bảng), mở ra bên trong là một bức tượng Thánh Sebastian kích thước thật có từ thế kỷ 14 (giá 100.000 bảng).

Trong số rất nhiều tác phẩm đáng chú ý khác, phóng viên đã bị thu hút đặc biệt bởi các tác phẩm giàu trí tưởng tượng của Lino Tagliapietra – bậc thầy thổi thủy tinh nay đã ngoài 80 tuổi ở Mallett; một chiếc đèn dầu bằng vàng của người Tây Tạng từ thế kỷ 19 đang tỏa ánh sáng dịu nhẹ trong gian hàng của Sue Ollemans, được một nhà sưu tầm từ Hồng Kông mua ngay sau đó; và một bức vẽ nhà thờ Christchurch, Spitalfields (tu sửa năm 1999-2000) của họa sĩ Leon Kossoff, được Offer Waterman đem đến hội chợ với giá 750.000 bảng và được bán ngay trong ngày tổng duyệt. Gian hàng của Adrian Sassoon thì trưng bày những tác phẩm bắt mắt làm từ vàng, bạc, sứ và thủy tinh được khách tham quan vây kín, trong khi gian của Michele Beiney nổi bật với các tác phẩm gốm cổ. Nukaga, nhà triển lãm Nhật Bản lần đầu tiên tham dự hội chợ, chào đón những vị khách tham quan với bức “Sóng” (1990) của Yayoi Kusama với hai màu chủ đạo nâu và vàng, được bình chọn là tác phẩm đẹp nhất hội chợ được sáng tác bởi một nghệ sĩ còn sống, trong khi trong gian hàng của họ, những tác phẩm tranh đương đại khác của Nhật Bản được treo đối diện những bức họa theo trường phái ấn tượng của Pháp. Ở đây, và những nơi khác tại Masterpiece, chất lượng và sự đa dạng đã có một cuộc trò chuyện sôi nổi.

Bích Nhàn
The Economist