Journey in Life: 04/25/14

Friday, April 25, 2014

Vì sao Nam Phi ít bạo lực hơn bạn tưởng?

Oscar Pistorius wins the 400m T44 final. Photo courtesy David Jones.

Vụ án Oscar Pistorius, vận động viên Paralympic (Thế vận hội dành cho người khuyết tật) bị buộc tội giết bạn gái Reeva Skeenkamp vào ngày Valentine năm ngoái, làm thế giới tập trung sự chú ý vào tỉ lệ tội phạm cao tại Nam Phi. Tòa án vẫn chưa đưa ra phán quyết liệu Pistorius đã cố ý bắn bạn gái hay đây chỉ là một vụ tai nạn như Pistorius vẫn khẳng định. Tuy nhiên, các nhà hoạt động đã dùng câu chuyện này để nêu bật vấn đề bạo lực mà nhiều phụ nữ Nam Phi đang phải đối mặt tại chính gia đình họ. Trung bình cứ 8 tiếng lại có một phụ nữ Nam Phi bị chồng hoặc người yêu giết. Tỉ lệ này so với thế giới ra sao?

Hàng năm trên thế giới, cứ 17.000 người thì có một người bị giết hại. Phần lớn trong số này là nam giới. Chỉ có 2 trong 10 nạn nhân là phụ nữ (và tỉ lệ phụ nữ là thủ phạm ít hơn 1/10). Theo thống kê công bố hồi tuần trước của Văn phòng Liên hợp Quốc về Ma túy và Tội phạm (UN Office on Drugs and Crime), gần một nửa trong số những nạn nhân nữ bị chồng, người yêu hoặc thành viên trong gia đình giết. Tỉ lệ phụ nữ bị giết hại là khoảng 1/37.000 và cứ khoảng 77.000 phụ nữ thì có 1 người bị chồng, người yêu hoặc một thành viên trong gia đình giết.

Tỉ lệ này ít hơn ở châu Phi. Lục địa này là nơi có nhiều bạo lực thứ hai thế giới (chỉ sau châu Mỹ La Tinh) với tỉ lệ giết người nhiều gần gấp hai lần so với tỉ lệ trung bình của thế giới. Và Nam Phi là một trong những nơi có nạn bạo lực diễn ra phổ biên nhất: hằng năm, cứ 3.300 người thì có một người bị giết hại. Điều này đồng nghĩa với việc Nam Phi chỉ đứng sau Swaiziland và Lesotho về tỉ lệ người bị giết hại tại châu lục này. Có thể nói, bạo lực tại Nam Phi chủ yếu tập trung vào nam giới so với hầu hết các nước khác. Chỉ có 15% nạn nhân là phụ nữ. Thực tế, tại Swaiziland và Lesotho, tỉ lệ này lần lượt là 22% và 26%. Tuy nhiên, so với trung bình thế giới, tại Nam Phi, tỉ lệ phụ nữ bị giết hại cao hơn 3 lần, và tỉ lệ phụ nữ bị chồng hoặc người yêu giết cao hơn bốn lần.

Nhưng mọi việc đang trở nên tốt đẹp hơn. Số vụ giết người đã giảm hơn 1/3 kể từ năm 2000. Tỉ lệ này đối với phụ nữ còn giảm mạnh hơn nữa: Theo Hội đồng Nghiên cứu Y tế Nam Phi (South African Medical Research Council), trong khoảng thời gian từ 1999 tới 2009, tỉ lệ phụ nữ bị giết hại đã giảm hơn một nửa. Số nạn nhân bị chồng hoặc người yêu giết cũng giảm từ tỉ lệ 1/12.000 người xuống còn 1/18.000 người. Dù bản án vụ Pistorius – Steenkamp có thế nào đi nữa, tin tức cũng sẽ tập trung vào tỉ lệ bạo lực cao tại Nam Phi. Mọi chuyện thật sự khá nghiêm trọng (pretty dire). Tuy nhiên, sự thật là đối với cả nam giới và phụ nữ ở nước này, mọi thứ đang tốt dần lên so với trước kia nhiều.

Tuấn Minh
The Economist

Cooking is an adventure



In this completely over-the-top video, cooking is transformed into the adventure of a lifetime with fast cuts, intense zooms and brilliant sound editing. Foods transform into landscapes, gas stovetops become jet engines and chefs transform into daring explorers of new frontiers. It's a creative spin on an activity many of us do daily. Venture forth chefs!

Vì sao thực hiện phân tích chi phí – lợi ích không dễ như bạn tưởng?

A "Stop HS2" banner outside West Ruislip railway station in London. Photo courtesy Matt Buck.

Các chính phủ đang ngày càng có xu hướng thực hiện phân tích chi phí – lợi ích (CBA) để đánh giá tính khả thi của một dự án lớn. Mục đích là để có được sự đánh giá khách quan dựa trên bằng chứng về các chi phí và lợi ích của một chính sách hay dự án cụ thể mà không quan tâm tới hậu quả (ramification) chính trị của nó. Chính phủ Anh đặc biệt ưa thích CBA: họ là người tiên phong sử dụng phương pháp này trong thập niên 1960 và gần đây lại tiếp tục áp dụng phương pháp này đối với HS2: tuyến đường sắt cao tốc nối liền London, Birmingham và Manchester đang gây nhiều tranh cãi cũng như để biện minh cho quyết định tiêu diệt bớt loài lửng (badger) ở vùng nông thôn. Lý thuyết thì rất đơn giản: chỉ cần liệt kê hết các chi phí vào một cột và các lợi ích vào cột còn lại là xong. Nhưng thực tế việc này phức tạp hơn nhiều. Với những khoản tiền lớn và những dự án có thể kéo dài nhiều thập kỉ, các nhà kinh tế phải dùng tới những kĩ thuật rất phức tạp (wonkish), đôi khi gây tranh cãi, để có được một CBA đáng tin cậy. Bạn có muốn biết họ làm như nào không?

Đầu tiên, khái niệm đơn giản nhất mà cũng quan trọng nhất là một thuật ngữ kinh tế nhàm chán: ‘thặng dư tiêu dùng’. Đây là sự chênh lệch giữa số tiền bạn sẵn sàng trả với số tiền bạn phải trả trên thực tế cho một thứ nào đó. Nếu bạn sẵn sàng trả 1 bảng cho một quả táo nhưng lại chỉ phải mua với giá 40 xu, thặng dư tiêu dùng của bạn là 60 xu. Thặng dư tiêu dùng quan trọng bởi các dự án lớn như đường sắt thường không bền vững dưới góc độ thương mại thuần túy. Trong trường hợp HS2, ước tính doanh thu dự kiến từ tiền vé ở mức 15 tỉ bảng, nhưng tổng chi phí lên tới 25,5 tỉ bảng. Nhưng đây sẽ là một đánh giá có phần hạn hẹp về lợi ích của những dự án như vậy. Các chính phủ còn nhìn xem người dân tiết kiệm được những gì. Ví dụ, một người thường phải trả 100 bảng để đi từ Manchester đến London. Nếu HS2 được xây dựng, người đó sẽ chỉ phải trả 40 bảng. Lợi ích thương mại của dự án sẽ chỉ là 40 bảng, nhưng CBA sẽ phải tính cả 60 bảng thặng dư tiêu dùng (bởi vì số tiền này sẽ được chi dùng cho những dự án khác). Các dự án cơ sở hạ tầng lớn thường chỉ có ý nghĩa kinh tế khi thặng dư tiêu dùng được tính đến.

Để có thể so sánh hoàn toàn chi phí và lợi ích, cần tới các thủ thuật (trickery) kinh tế khác nữa. Điều chỉnh theo mức lạm phát là bước bắt buộc đầu tiên. Sau đó phải quy đổi chi phí và lợi ích đã tính được ở các thời điểm khác nhau về cùng một thời điểm để có thể so sánh. Các nhà kinh tế gọi đây là ‘giá trị hiện tại ròng’ (net present value). Các chuyên gia cũng cần tính đến các cách khác nữa mà tiền đầu tư có thể được sử dụng tốt hơn. Chính phủ có thể chọn cách gửi tiền vào ngân hàng lấy lãi hay đầu tư vào một dự án khác có lợi nhuận cao hơn. Giới kinh tế gọi đây là ‘chi phí cơ hội của vốn’. Không có quy tắc vàng nào để lựa chọn lãi suất phù hợp – cũng được gọi là ‘tỉ lệ chiết khấu’, tuy nó thường tương ứng với mức người dân nhận được khi mua trái phiếu chính phủ. Trong bản phân tích về quyết định tiêu diệt lửng, chính phủ Anh chọn mức 3,5%. Tỉ lệ chiết khấu càng cao, lợi nhuận tương lai càng nhỏ. Có lo ngại rằng những người phản đối các dự án đầu tư lớn cố tình phóng đại tỉ lệ chiết khấu.

CBA đã là một phần không thể tách rời đối với các dự án lớn, do đó những hạn chế về phương pháp này cũng được nghiên cứu kĩ càng. CBA gặp khó trong việc định giá cho những thứ như chất lượng môi trường. Các nhà kinh tế khôn ngoan né tránh vấn đề này bằng cách tính ‘mức độ sẵn sàng chi trả’: số tiền người dân sẵn sàng chi để làm sạch không khí hoặc nguồn nước. Thêm vào đó không CBA nào giống nhau nên rất khó để so sánh các nghiên cứu khác nhau. Đôi khi các giả định cũng, nói một cách giảm nhẹ, là hơi ‘hoành tráng’. Một phân tích ban đầu về HS2 cho thấy mọi người thường không làm việc trên tàu, nên lợi ích sẽ tăng lên nếu thời gian di chuyển ngắn hơn. Ý tưởng này sau đó bị loại bỏ và sự tập trung dồn vào các lợi ích kinh tế cho miền bắc. Dù còn nhiều tranh cãi, CBA vẫn rất được ưa chuộng. Các chính phủ sẽ không phê duyệt dự án lớn nào nếu đề xuất chưa được phân tích CBA kỹ lưỡng.

Đăng Duy
The Economist

Tiệc cưới Quốc Huy & Phương Anh

nhà hàng Vạn Hoa, 98 Thái Thịnh.

Bài trước: Highway 4 - 575 Kim Mã

Vì sao phần mềm nhận diện giọng nói ngày càng hoàn thiện như vậy?

Photo courtesy Johan Larsson.

Suốt một thời gian dài phần mềm nhận diện giọng nói từng rất tệ - điều này càng củng cố nhận định máy tính rất khó thực hiện những việc con người làm dễ dàng và ngược lại. Tuy nhiên gần đây công nghệ này đã hoàn thiện hơn rất nhiều: hầu hết các điện thoại thông minh (smartphone) đời mới đều có nhiều tính năng kích hoạt bằng giọng nói có thể sử dụng được. Các chương trình như Google Now hay Siri của iPhone không chỉ thực hiện những nhiệm vụ giới hạn như tìm nhà hàng hay gọi vào một số điện thoại, smartphone đang ngày càng tiến bộ trong nhận diện giọng nói không theo khuôn mẫu như gửi tin nhắn hay thư điện tử (e-mail). Vì sao mà máy tính lại hiểu những gì chúng ta nói ngày một tốt hơn vậy?

Gần như bất cứ từ nào cũng có thể đứng đầu câu, vì thế từ đầu tiên của một câu có thể là một trong hàng vạn từ. Nếu các từ có khả năng đứng ở bất cứ vị trí nào như nhau, thì có thể có tới 3,2 x 10^21 câu có 5 từ với 20.000 từ cho sẵn. Con số khổng lồ này cùng với chất lượng tín hiệu bị giảm do micro rẻ tiền, tiếng ồn ào xung quanh và (dữ liệu) bị nén khiến việc nhận diện giọng nói là bất khả thi.

Nhưng từ ngữ không xuất hiện theo thứ tự ngẫu nhiên nên máy tính không phải đoán mỗi từ bạn nói ra trong vốn từ 20.000 từ. Thay vào đó phần mềm sẽ đoán khả năng xuất hiện của 1 từ dựa vào các từ xung quanh, tìm kiếm trong các mẫu câu được thống kê trích từ các kho tài liệu số hóa và các lời nói trước đó của người dùng khác. Đằng sau ‘the’ thường không phải một động từ, do đó các khả năng được thu hẹp bớt. Đằng sau ‘Jefferson viết bản tuyên ngôn’ (Jefferson wrote the Declaration of) thì khả năng còn được thu hẹp hơn rất nhiều. Nói ‘một chiếc xe kem đẹp’ (a nice cream truck) ở tốc độ bình thường vào điện thoại và nhiều khả năng nó sẽ trả lại câu nói gần như đồng âm ‘một chiếc xe kem’ (an ice cream truck). Tất cả các từ trong ‘một chiếc xe kem đẹp’ đều hay gặp nhưng sự kết hợp giữa chúng thì không. Smartphones có thể dự đoán tốt hơn nữa bằng cách sử dụng thông tin cá nhân của người dùng như tên người trong danh bạ hay các thành phố gần khu vực của họ.

Các mẫu câu được thống kê như vậy đang là trái tim của mọi loại ứng dụng ngôn ngữ. Một ví dụ là chương trình dịch tự động đời cũ thường chia nhỏ ngữ pháp và nghĩa của một câu và lắp ghép lại ở ngôn ngữ mới. Các hệ thống hiện đại tốt nhất dựa trên khả năng chuyển chính xác một dãy A trong ngôn ngữ gốc sang dãy B trong ngôn ngữ mục tiêu, dựa trên dữ liệu dịch bởi con người mà máy tính được cung cấp. Các mẫu thống kê có thể sửa các lỗi phổ biến và rõ ràng như: nhắn cho một người bạn ‘đang trên đường đống cỏ’. (on the way mow), tuy ‘đồng cỏ’ (mow) là một từ tiếng Anh nhưng một số phần mềm sẽ sửa câu thành ‘đang trên đường tới đây’ (on the way now) vì ‘đồng cỏ’ là một từ tương đối lạ và chẳng bao giờ đứng sau ‘trên đường’ (on the way). Máy tính sẽ ngày càng hữu ích khi chúng học được thêm nhiều về chúng ta cả trên tổng thể lẫn cá nhân. Dần dần, vấn đề đặt ra với người dùng sẽ là: họ sẵn sàng ‘từ bỏ’ (bảo mật) bao nhiêu thông tin cá nhân để đổi lấy những dịch vụ hữu ích và đáng tin cậy hơn.

Đăng Duy
The Economist

"Play your cards right" nghĩa là gì?

You gotta learn to play it right. Photo courtesy Nomadic Lass.

Nếu bạn 'play your cards right' (đi đúng quân bài, đúng nước cờ), điều đó có nghĩa là bạn làm điều chuẩn xác và trở nên thành công. Mọi người thường dùng cụm từ này để đưa ra lời khuyên và khích lệ, nói rằng 'if you play your cards right', điều tốt đẹp sẽ đến.

Ví dụ
If you play your cards right, he might ask you to marry him!
John, if you play your cards right, you could become the new manager.

Xin lưu ý
Xin đừng nhầm với 'To lay (or put) your cards on the table' có nghĩa là rất thẳng thắn và thật thà về suy nghĩ, cảm giác hay ý định của bạn (ngửa quân bài).

I think it's time to lay your cards on the table. Tell me honestly why you don't like my new boyfriend.

Thực tế thú vị:
Theo sách Kỷ lục Guinness, Antonio Esfandiari đến từ Mỹ đã giành được số tiền thưởng cao nhất từ trước tới nay trong một giải đấu poker. Ông đã giành được số tiền đáng kinh ngạc là 18.300.000 dollar tại Las Vegas vào năm 2012.

BBC


"House of cards" nghĩa là gì?
"Wild Card" nghĩa là gì?
"Trump card" nghĩa là gì?